Kanserde belirtilere bitkisel destek: bulantı, yorgunluk, iştahsızlık, ağız yaraları ve uyku

Fitoterapi kanser belirtilerinde nasıl destek olabilir?

Fitoterapi, kanser ve tedavisi sırasında görülen bazı belirtilerin hafifletilmesine katkı sağlar; Memorial Sloan Kettering Kanser Merkezi (MSK), bazı bitkisel ürünlerin yan etkileri önlemeye ve hafifletmeye yardım edebileceğini belirtir.

• Yaşam kalitesi: SIO–ASCO 2023 kılavuzuna göre solunarak uygulanan aromaterapi, tedavi sürerken görülen kaygı belirtilerinde önerilir.
• Yan etkilerin hafifletilmesi: ASCO–SIO 2024 kılavuzuna göre Amerikan ginsengi tedavi sırasındaki yorgunluğun hafifletilmesine yardımcı olabilir; zencefil de bulantı ilaçlarına ek olarak düşünülebilir.
• Doğru ve güvenli ürün seçimi: MSK’ye göre hangi ürünün uygun olduğu şikâyete ve alınan tedaviye bağlıdır; hekim ürünü buna göre seçer. Fitoterapide içeriği belli ve ruhsatlı ürünler kullanılır.
• Etkileşim kontrolü: Hekim kullandığınız ilaçları değerlendirerek tedavinizle uyumlu ürünü seçer; örneğin ginseng, kan sulandırıcı kullananlarda ilaçla birlikte değerlendirilir.
• Düzenli takip: Fitoterapi sertifikalı hekim raporlarınızı ve tahlillerinizi değerlendirir; mevcut tedavinize uygun bir plan hazırlar ve bu planı takipte birlikte gözden geçirirsiniz.

Fitoterapi kanser tedavisinin yerine geçmez.

Aşağıdaki tablo, uluslararası kılavuzlarda ve Ulusal Kanser Enstitüsü’nün (NCI) hasta bilgilendirmelerinde öne çıkan destekleri özetler. Ayrıntılar ilgili bölümlerde.

Bulantıya hangi bitkiler iyi gelir?

Kemoterapi bulantısında en çok araştırılan bitki zencefildir. ASCO’nun onayladığı ve meme kanseri için hazırlanan Bütünleştirici Onkoloji Derneği (SIO) kılavuzu, zencefilin ve gevşeme egzersizlerinin bulantı ilaçlarına ek olarak düşünülebileceğini söyler.

Ulusal Kanser Enstitüsü de zencefil çayı gibi zencefilli içeceklerin bulantı ve kusmayı hafifletebileceğini belirtir. MASCC ve ESMO’nun 2023 kılavuzu ise zencefil çalışmalarının sonuçları farklı olduğu için bu konuda öneri yapmaz.

Kanıt türü: sistematik derleme ya da meta-analiz

Aynı kılavuza göre nane içeceği ve papatya ile yapılan küçük çalışmalarda da olumlu sonuçlar alınmıştır.

Kanıt türü: küçük insan çalışması

Bitkisel olmayan yöntemlerden şunlar kılavuzlarda yer alır:

• Akupunktur: Bulantı ilaçlarına ek olarak, özellikle kemoterapinin ilk gününde görülen kusmada önerilir.
• Gevşeme egzersizleri: Kasları sırayla gerip gevşetme, tek başına ya da hayal kurdurarak gevşeme ile birlikte önerilir.
• Akupresür: Bilekteki bir noktaya bastırmak, ilaçla birlikte kullanıldığında bulantıyı hafifletebilir; hekiminizle birlikte planlanabilir.
• Beslenme: Günde üç büyük öğün yerine beş altı küçük öğün, yağlı ve kokulu yiyeceklerden uzak durmak, yudum yudum sıvı almak yardımcı olur.

Bitkisel olmayan yöntemler, bulantı ilaçlarının yerine değil yanında kullanılır. Zencefil hakkında ayrıntı: Zencefil

Kanserde yorgunluğa ne iyi gelir?

Kanser yorgunluğu için kanıtı en güçlü yöntemler egzersiz, zihin-beden programları ve tedavi sürerken Amerikan ginsengidir. ASCO ile SIO’nun 2024 kılavuzu 113 rastgele kontrollü çalışmayı incelemiştir.

Kılavuza göre egzersiz, bilişsel davranışçı terapi ve farkındalık programları hem tedavi sırasında hem sonrasında yorgunluğu azaltır. Tai chi, qigong ve Amerikan ginsengi tedavi sırasında; yoga, akupresür ve moksibüsyon (belirli noktaların ısıtılması) tedavi bittikten sonra yarar göstermiştir. Kılavuzda yarar gösteren besin takviyesi Amerikan ginsengidir.

Kanıt türü: sistematik derleme ya da meta-analiz

Memorial Sloan Kettering Kanser Merkezi de çok merkezli büyük bir çalışmada Amerikan ginsenginin kansere bağlı yorgunluğu azalttığını bildirir.

Ulusal Kanser Enstitüsü’nün önerileri:

• Size iyi gelen bir fiziksel etkinlik seçin; yürüyüş de egzersiz sayılır.
• Gündüz bir saatten kısa şekerlemeler yapın; uzun gündüz uykusu gece uykusunu bozabilir.
• Enerjinizi en önemli işlere ayırın.
• Bol su için, kafein ve alkolü azaltın.

Yorgunluk kansızlık, enfeksiyon ya da ağrı gibi tedavi edilebilir nedenlerden de kaynaklanabilir; hekiminiz bunları da değerlendirir.

Kanserde iştahsızlık için ne yapılabilir?

İştahsızlıkta ilk adım, beslenmeyi şikâyete göre düzenlemek ve bir diyetisyenle çalışmaktır. Ulusal Kanser Enstitüsü, iştah azalmaya başladığında hekime ya da diyetisyene başvurulmasını, kilo kaybı başlarsa bunun hemen söylenmesini önerir.

İşe yarayabilecek öneriler:

• Her iki üç saatte bir, günde beş altı küçük öğün yiyin.
• Kokusu hoşunuza giden, protein ve kalorisi yüksek yiyecekleri seçin.
• Sevdiğiniz yiyeceklerden küçük porsiyonlar hazırlayıp saklayın.
• Hafif fiziksel etkinlik iştahı artırmaya yardım edebilir.

Avrupa Klinik Beslenme ve Metabolizma Derneği (ESPEN), yiyebilen ama beslenmesi bozulan hastalarda diyet danışmanlığını, ağızdan beslenme desteğini ve yemeyi zorlaştıran şikâyetlerin tedavisini önerir. İştah açıcı ilaçlar da hekiminizle konuşulabilir.

Ayrıntı: Kanser hastası ne yemeli?

Ağız yaralarına ne iyi gelir?

Baş ve boyun bölgesine radyoterapi alanlarda bal, ağız yaralarını önlemeye yardımcı olabilir. MASCC ve Uluslararası Ağız Onkolojisi Derneği’nin (ISOO) kılavuzu, ağza sürülerek ve yutularak kullanılan balı bu amaçla önerir.

Kanıt türü: sistematik derleme ya da meta-analiz

Aynı kılavuz düzenli ağız bakımı programlarını da önerir; bazı kemoterapi ilaçlarının verildiği sırada ağızda buz tutmayı ağız yaralarını önlemek için önerir. Ulusal Kanser Enstitüsü’ne göre radyoterapi sırasında alınan çinko takviyesi ağız yarası ağrısına yardımcı olabilir.

Ağız yarası varken yapılabilecekler:

• Yumuşak, kolay çiğnenen, soğuk ya da oda sıcaklığındaki yiyecekleri seçin.
• Ağzınızı günde üç dört kez karbonat ve tuzlu ılık suyla çalkalayın.
• Turunçgiller, domates, baharatlı ve sert yiyeceklerden uzak durun.

Propolis de ağız yaraları için araştırılmıştır; sonuçlar ve alerji uyarısı için: Kemoterapi sırasında bitkisel ürün kullanılır mı?

Kanserde uyku sorunlarına ne iyi gelir?

Uyku sorunlarında ilk sırada ilaçsız yöntemler gelir: bilişsel davranışçı terapi, gevşeme egzersizleri ve uyku düzeni. Ulusal Kanser Enstitüsü, uykuyu bozan ağrı ya da sıcak basması gibi şikâyetlerin tedavisinin de uykuya yardım edebileceğini belirtir.

Önerilen alışkanlıklar:

• Gün içinde hareketli kalın; yatmadan önceki üç saat içinde egzersiz yapmayın.
• Her gün aynı saatte yatıp kalkın.
• Akşamları kafeinli yiyecek ve içeceklerden, ağır ve baharatlı yemeklerden kaçının.
• Sırt masajı gevşemenize yardımcı olabilir.

Meme kanserini atlatmış kadınlarla yapılan bir çalışmada, kişinin kendi uyguladığı gevşetici akupresür uyku kalitesini ve yaşam kalitesini iyileştirmiştir.

Kanıt türü: rastgele kontrollü çalışma

Kediotu, kanser için tedavi gören hastalarda uyku için araştırılmıştır; büyük bir çalışmada yorgunlukta bazı olumlu işaretler bildirilmiş, uyku kalitesinde ise belirgin fark görülmemiştir.

Kanıt türü: rastgele kontrollü çalışma

Kaygı, depresyon ve ağrıda neler önerilir?

Kaygıda farkındalık çalışmaları, yoga, gevşeme, müzik terapisi, refleksoloji ve solunarak uygulanan aromaterapi önerilir. SIO ile ASCO’nun 2023 kılavuzu bu yöntemleri tedavi sürerken görülen kaygı belirtileri için önerir.

Aynı kılavuz depresyon belirtileri için tedavi sırasında farkındalık, yoga, müzik terapisi, gevşeme ve refleksolojiyi; tedaviden sonra farkındalık, yoga ve tai chi ya da qigong’u önerir.

Kanıt türü: sistematik derleme ya da meta-analiz

Ağrıda SIO ile ASCO’nun 2022 kılavuzu, aromataz inhibitörü denen hormon ilaçlarına bağlı eklem ağrısında akupunkturu; genel kanser ağrısında akupunktur, refleksoloji ya da akupresürü önerir.

Kanıt türü: sistematik derleme ya da meta-analiz

Bitkisel destek tedavinizle birlikte nasıl kullanılır?

Bitkisel destek, fitoterapi sertifikalı hekiminizin tedavinize göre hazırladığı planla kullanılır. Bazı takviyeler kanser için verilen tedavinin etkisini değiştirebildiği için hekim kullandığınız ilaçları değerlendirerek tedavinizle uyumlu ürünü seçer.

• Ginseng: Kan sulandırıcı varfarinin etkisini azaltabildiği için bu ilacı kullananlarda birlikte değerlendirilir; kan basıncı ve kan şekeri de takipte izlenir.
• Ameliyat ve tedavi öncesi: Bazı bitkisel ürünlere ameliyattan, kemoterapiden ya da radyoterapiden önce ara verilebilir; zamanlama fitoterapi sertifikalı hekiminiz ve tedavinizi sürdüren hekiminizle birlikte planlanır.
• Yemekteki bitkiler: Baharat ve çay gibi gıdalardaki bitkiler kullanılmaya devam edilebilir; bitkisel ilaçlar bunlardan daha güçlüdür.

Kullandığınız ürünleri hekiminizle paylaşmanız en uygun planı hazırlamayı kolaylaştırır.

Radyoterapiye özgü bilgiler: Radyoterapi sırasında bitkisel ürün kullanılır mı?

Randevu ve ilk görüşme hakkında: Muayene ve randevu

Kimler dikkat etmeli?

• Kan sulandırıcı kullanıyorsanız hekiminiz ginsengi ilacınızla birlikte değerlendirir.
• Bitkisel destek bulantı ilacınızın yanında kullanılır; ilaçlarınızı hekiminize danışmadan bırakmayın ya da değiştirmeyin.
• Takip görüşmelerine düzenli gelmeniz, desteğin size en uygun biçimde ayarlanmasını sağlar.
• Reçeteli tedavinizi bırakmayın. Kullandığınız her bitkisel ürünü hekiminize söyleyin.