Bilimsel kanıt nasıl okunur?

Bir çalışmanın sonucu nasıl değerlendirilir?

Bir çalışmanın sonucunu değerlendirirken önce nerede yapıldığına bakılır: hücrede mi, hayvanda mı, insanda mı? Hayvan ya da laboratuvar çalışmasındaki bir sonucun sağlığınız için anlamı, insanlarla yapılan titiz araştırmalarla sınanana kadar belli değildir.

Ardından şu sorular sorulur:

• Çalışmaya yeterince kişi katıldı mı? Az kişiyle yapılan çalışmaların sonucu daha zayıftır.
• Katılımcılar yaş ve cinsiyet gibi yönlerden size benziyor mu?
• Çalışma, uzun dönemdeki yararı ve riski gösterecek kadar sürdü mü?
• Bu sonuç ilk kez mi bildiriliyor? Tek bir çalışma nadiren bir şeyi ortaya koyar.
• Çalışmayı, sonucundan kazanç sağlayacak bir kuruluş mu destekledi?

Sitedeki “Kanıt türü” etiketleri ne anlama gelir?

“Kanıt türü” etiketi, bir bitki bulgusunun hangi tür çalışmadan geldiğini söyler. Sitede beş etiket kullanılır; aşağıda en erken basamaktan en güçlü olana doğru sıralanmıştır.

Laboratuvar çalışması (hücre düzeyinde)

Laboratuvar çalışması, vücudun dışında, hücreler üzerinde yapılan deneydir. Bilimsel araştırmanın ilk adımı olan temel araştırma, fikirleri ve kuramları bu tür deneylerle sınar.

Örnek: Laboratuvarda zerdeçal, meme kanseri hücrelerinde doksorubisin adlı ilacın hücreleri öldürme etkisini azaltmıştır; bu bulgunun hastalardaki önemi araştırılmaya devam ediyor.

Kanıt türü: laboratuvar çalışması (hücre düzeyinde)

Hayvan çalışması

Hayvan çalışması, bir ilacın ya da uygulamanın yararlı olup olmayacağını insanlarda denemeden önce anlamak için hayvanlarla yapılan araştırmadır.

Örnek: Hayvan çalışmaları ısırgan otunun tansiyonu düşürebildiğini ve tansiyon ilaçlarının etkisini artırabileceğini düşündürür; bu etki insanlarda araştırılmaya devam ediyor.

Kanıt türü: hayvan çalışması

Küçük insan çalışması

Küçük insan çalışması, az sayıda kişiyle yapılan çalışmadır. Az kişiyle yapılan çalışmalar şansa bağlı sonuç vermeye daha yatkındır; büyük çalışmalar daha güvenilir sonuç verir.

Örnek: Meme kanseri nedeniyle ışın tedavisi alan hastalarda cilde sürülen çörek otu jeli, ışına bağlı cilt tahrişinin şiddetini azaltmıştır.

Kanıt türü: küçük insan çalışması

Rastgele kontrollü çalışma

Rastgele kontrollü çalışmada katılımcılar kurayla ayrı gruplara bölünür. Kura, grupların birbirine benzemesini ve uygulamaların tarafsız karşılaştırılmasını sağlar. Ne katılımcının ne araştırmacının kimin hangi grupta olduğunu bildiği “çift kör” çalışmalar daha güçlüdür.

Örnek: Hamileliğin ilk haftalarındaki 291 kadınla yapılan bir rastgele kontrollü çalışmada zencefil, bulantı ve kusmayı B6 vitamini kadar azaltmıştır.

Kanıt türü: rastgele kontrollü çalışma

Hamilelikte zencefil dahil bitkisel takviyelere hekiminizle birlikte karar verilir.

Sistematik derleme ya da meta-analiz

Sistematik derleme, bir soruyla ilgili bütün araştırmaların taranıp yalnızca belirli ölçütleri karşılayanların değerlendirildiği incelemedir. Meta-analiz ise bu çalışmaların verilerini birlikte hesaplar; sonucu genellikle tek bir çalışmadan daha güçlüdür.

Örnek: 29 rastgele kontrollü çalışmayı (5.489 hasta) birleştiren bir Cochrane derlemesinde sarı kantaron özütleri, major depresyonda plasebodan daha etkili ve standart antidepresanlar kadar etkili bulunmuştur.

Kanıt türü: sistematik derleme ya da meta-analiz

Gözlemsel çalışma ne demek?

Gözlemsel çalışma, kişilerin yalnızca izlendiği ya da belirli sonuçların ölçüldüğü, kimseye bir uygulama yapılmayan çalışmadır. Bu yüzden sitede gözlemsel çalışmalar için ayrı bir etiket yoktur; metinde “gözlemsel bir çalışmada” diye yazılır.

Gözlemsel çalışma bir ilişkiyi gösterebilir, ama nedenini her zaman açıklamaz. Örneğin gözlemsel bir çalışmada tamamlayıcı yöntem kullanan kanser hastalarında yaşam süresi daha kısa görünmüş; tıbbi tedaviyi reddetme ya da geciktirme hesaba katıldığında bu fark kalmamıştır. Bu sonuç, farkın tamamlayıcı yöntemden değil tıbbi tedavinin bırakılmasından kaynaklandığını düşündürür ve tamamlayıcı yöntemlerin tıbbi tedaviyle birlikte kullanılmasının önemini gösterir.

Geleneksel kullanım ne demek?

Geleneksel kullanım, bir bitkinin uzun yıllardır deneyime dayanarak kullanılması demektir. Dünya Sağlık Örgütü geleneksel tıbbı, farklı kültürlerden gelen ve modern tıptan önce var olan, deneyime dayalı sağlık uygulamaları olarak tanımlar.

Avrupa İlaç Ajansı bitkisel ilaçları iki yoldan kabul eder:

Zencefil iki kabulü birden alan bir örnektir. Toz zencefil kökünün taşıt tutmasına bağlı bulantıyı önlemedeki kullanımı klinik çalışmalara dayanır. Şişkinlik gibi hafif sindirim şikâyetlerindeki kullanımı ise uzun süreli geleneksel kullanıma dayanır.

Dünya Sağlık Örgütü, uzun süredir kullanılan uygulamalarda da etkinliğin ve güvenliliğin bilimsel olarak gösterilmesini önemli bulur.

“Araştırılıyor” ile “etkisi gösterilmiş” arasındaki fark nedir?

“Araştırılıyor”, bir bitkinin bir konuda incelendiğini ama sonucun henüz netleşmediğini anlatır. “Etkisi gösterilmiş” ise insanlarla yapılan iyi tasarlanmış çalışmaların ve derlemelerin aynı sonuca vardığı durumdur.

Bir bulgunun güvenilir sayılması için tek bir çalışma yetmez; birçok çalışmanın aynı sonuca varması, sonuçların güvenilir olduğunu gösterir.

Bu sitede “kanıtlanmış” sözcüğü kullanılmaz. Onun yerine her bulgunun hangi tür çalışmadan geldiği yazılır; böylece bir sonucun ne kadar güçlü olduğuna kendiniz de bakabilirsiniz.

Bir haberi ya da ürün iddiasını nasıl değerlendirebilirsiniz?

Bir haberde ya da ürün tanıtımında “bilimsel olarak gösterildi” gibi bir ifade gördüğünüzde, çalışmanın insanlarda yapılıp yapılmadığını ve kaç kişiyle yapıldığını sorun. Hücre ya da hayvan deneyinden gelen bir sonuç, insanlarda aynı etkinin olduğunu göstermez.

Yeni bir uygulamaya hekiminizle konuşarak başlayabilirsiniz. Fitoterapi tıbbi tedavinizi tamamlayan bir destektir, onun yerine geçmez; fitoterapi sertifikalı hekim, kanıt düzeyini ve sizin durumunuzu birlikte değerlendirerek size uygun bir plan hazırlar.

Genel bilgi için: Fitoterapi nedir?

Kimler dikkat etmeli?

• Bir çalışmanın olumlu sonucu, o ürünün sizin için uygun olduğu anlamına gelmez; düzenli ilaç kullanıyorsanız, hamileyseniz ya da emziriyorsanız bitkisel ürüne hekiminize danışarak başlayın.
• Kullandığınız ilaçları bir haber ya da çalışma sonucuna dayanarak hekiminize danışmadan bırakmayın ya da değiştirmeyin.
• Reçeteli tedavinizi bırakmayın. Kullandığınız her bitkisel ürünü hekiminize söyleyin.