Hayıt (vitex) nedir, ne işe yarar?

Vitex nedir?

Vitex (Vitex agnus-castus), Türkçede hayıt adıyla bilinen, Akdeniz’den Orta Asya’ya uzanan bölgede yetişen bir bitkidir. Bitkinin yaprak, gövde, çiçek ve tohumlarından özüt hazırlanabilir; bitkisel ilaç olarak kurutulmuş meyvesi kullanılır.

Vitex geleneksel olarak kadın hastalıklarında, ruhsal yakınmalarda ve hormonlarla ilişkili deri sorunlarında kullanılmıştır. İngilizce adı (chasteberry), bitkinin cinsel isteği azalttığına dair eski bir inanıştan gelir; Orta Çağ’da keşişlerin bu amaçla kullandığı aktarılır.

Vitexin beyindeki hipofiz bezi ve hipotalamus üzerinden etki ettiği düşünülür. Laboratuvar çalışmalarında dopamin ve hormonlar üzerinde etkiler gösterilmiştir.

Vitexin faydaları nelerdir? Araştırmalar ne gösteriyor?

Vitex en çok adet öncesi sendrom (PMS) ve adetle birlikte gelen meme ağrısı için araştırılmıştır; iki konuda da çalışmaları birleştiren analizlerde olumlu sonuçlar alınmıştır.

Adet öncesi sendrom

Avrupa İlaç Ajansı’nın bitkisel ilaçlar komitesi (HMPC), belirli bir kuru vitex özütünü adet öncesi sendromda bilimsel çalışmalara dayanan köklü tıbbi kullanım olarak kabul eder. Diğer vitex hazırlıklarının adetten önceki günlerdeki hafif yakınmalarda kullanımını ise uzun kullanım geçmişine dayanarak kabul eder.

Ürünü iyi tanımlanmış üç çift kör çalışmayı ve 520 kadını birleştiren bir analizde, vitex kullanan kadınlarda yakınmaların geçmesi plaseboya göre daha sık görülmüştür. On yedi çalışmayı inceleyen başka bir derlemede, karşılaştırmalı 14 çalışmanın 13’ü vitexin adet öncesi belirtiler üzerinde olumlu etkisini bildirmiştir; yazarlar daha büyük ve yöntemi güçlü çalışmalara ihtiyaç olduğunu belirtir.

Kanıt türü: sistematik derleme ya da meta-analiz

Döngüsel meme ağrısı

Adet döngüsüne bağlı meme ağrısıyla ilgili 25 çalışmayı inceleyen bir derlemede vitex ağrının şiddetini azaltmış ve yükselmiş prolaktin düzeyini düşürmüştür. Altı çalışmayı ve 718 kadını birleştiren analizde etki orta düzeydedir. Yedi çalışmada vitex, bu ağrı için kullanılan bazı ilaçlara yakın sonuç vermiş; yan etkiler hafif ve geçici olmuştur.

Kanıt türü: sistematik derleme ya da meta-analiz

Vitex nasıl kullanılır?

Vitex ağızdan, katı ya da sıvı biçimde kullanılır. Bitkisel ilaçlar kurutulmuş ve toz hâline getirilmiş meyveden ya da alkol gibi bir çözücüyle hazırlanan kuru özütten yapılır.

Avrupa İlaç Ajansı vitexi yalnızca yetişkin kadınlar için uygun görür. Adet öncesi sendromda beklenen etki için ara vermeden üç ay kullanılmasını önerir; üç ayın sonunda gelişme hekiminizle birlikte değerlendirilir. Vitex genellikle iyi tolere edilir; çalışmalarda üç aya kadar kullanılmıştır. Hangi biçimin ne kadar süre kullanılacağına hekiminizle birlikte karar verin; bu sayfada doz verilmez.

Türkiye’de fitoterapide Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) ruhsatlı bitkisel ürünler kullanılır; ayrıntılar için: Fitoterapi nedir?

Vitex ilaçlarla birlikte kullanılabilir mi?

Vitex, hekim eşliğinde pek çok ilaçla birlikte kullanılabilir. Avrupa İlaç Ajansı’na göre vitexin dopamin ve östrojen üzerinde olası etkileri olduğu için hekiminiz, Memorial Sloan Kettering Kanser Merkezi’nin andığı şu ilaçları birlikte değerlendirir:

• Parkinson ilaçları ve prolaktin düşürücü ilaçlar (dopamin agonistleri): Etkileri değişebileceği için takipte izlenir.
• Bazı psikiyatri ve bulantı ilaçları (haloperidol, klorpromazin, proklorperazin gibi dopamin antagonistleri): Etkileri değişebileceği için birlikte kullanım planlanır.
• Doğum kontrol hapı, östrojen içeren ilaçlar ve antiöstrojenler (tamoksifen gibi): Etkileri azalabileceği için birlikte kullanım hekiminizce değerlendirilir.

Kullandığınız ilaçları hekiminize danışmadan bırakmayın ya da değiştirmeyin. Genel bilgi için: Bitki ilaç etkileşimi ve Bitkisel ürünlerin güvenli kullanımı

Kanser tedavisi sırasında vitex kullanılır mı?

Vitex kanser için değil, adet öncesi yakınmalar ve meme ağrısı için araştırılmış bir bitkidir; kanser için tedavi görürken kullanımı kişiye göre planlanır. Laboratuvar çalışmalarında vitexin hücre çoğalmasını yavaşlatan etkileri görülmüştür; bu etki insanlarda araştırılmaya devam ediyor.

Kanıt türü: laboratuvar çalışması (hücre düzeyinde)

Vitex bitkisel östrojen benzeri etki gösterebildiği için meme, rahim ya da yumurtalık kanseri gibi hormona duyarlı kanserlerde ve tamoksifen gibi hormon ilaçlarıyla birlikte kullanımı, fitoterapi sertifikalı hekiminiz ve tedavinizi sürdüren hekiminizle birlikte planlanır.

Fitoterapi kanser tedavisinin yerine geçmez. Fitoterapi sertifikalı hekiminiz mevcut tedavinize uygun bir plan hazırlar.

İlgili sayfalar: Meme kanseri ve Kemoterapi sırasında bitkisel ürün kullanılır mı?

Kimler dikkat etmeli?

• Parkinson ilacı, prolaktin düşürücü ilaç, bazı psikiyatri ya da bulantı ilaçları, doğum kontrol hapı veya hormon ilacı kullanıyorsanız vitex bu ilaçlarla birlikte hekiminizce değerlendirilir.
• Meme, rahim ya da yumurtalık kanseri gibi östrojene duyarlı bir hastalık geçirdiyseniz ya da hipofiz bezi hastalığınız varsa vitex kullanımı hekiminizle planlanır.
• Hamilelik ve emzirme döneminde ve 18 yaşın altında vitex kullanılmaz.
• Reçeteli tedavinizi bırakmayın. Kullandığınız her bitkisel ürünü hekiminize söyleyin.